Na czym polega niegodność dziedziczenia?
Niegodność dziedziczenia oznacza pozbawienie określonej osoby prawa do udziału w spadku, a tym samym również prawa do zachowku. Stwierdzenie niegodności może nastąpić wyłącznie na podstawie wyroku sądowego. Wyrok taki wydawany jest po śmierci spadkodawcy, a sama instytucja może zabezpieczyć pozostałych spadkobierców, w sytuacji gdy osoba spadkodawcy za życia nie wydziedziczyła tego spadkobiercy. Z tego też względu niegodność różni się zasadniczo od wydziedziczenia, które musi zostać dokonane przez samego spadkodawcę jeszcze za jego życia, w drodze testamentu.
Spadkobierca uznany za niegodnego jest traktowany tak, jakby nie dożył chwili otwarcia spadku, w tym miejscu warto wskazać zatem, że w określonych sytuacjach ważne pozostają dalsze osoby dziedziczące po uznanym za niegodnego.
Rozwiązanie to ma charakter sankcji wobec osób, które swoim zachowaniem działały na szkodę spadkodawcy lub w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.
Kto może zostać uznany za niegodnego dziedziczenia?
Zgodnie z art. 928 Kodeksu cywilnego za niegodnego może zostać uznany spadkobierca powołany zarówno do dziedziczenia ustawowego, jak i testamentowego. Przepisy przewidują ponadto, że sankcja ta może objąć również zapisobiercę zwykłego (art. 972 KC), zapisobiercę windykacyjnego (art. 9815 KC) oraz osobę uprawnioną do zachowku. W praktyce oznacza to, że każda osoba, która mogłaby nabyć majątek po zmarłym, może zostać pozbawiona tego prawa w wyniku orzeczenia o niegodności.
W jaki sposób dochodzi do stwierdzenia niegodności?
Aby sąd orzekł o niegodności dziedziczenia, konieczne jest wniesienie pozwu zawierającego żądanie uznania danej osoby za niegodną. Postępowanie takie toczy się odrębnie i nie może być prowadzone w ramach sprawy o stwierdzenie nabycia spadku. Pozew należy złożyć do sądu rejonowego właściwego według ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Jeżeli ustalenie tego miejsca nie jest możliwe, właściwy będzie sąd położenia majątku spadkowego lub jego części.
Kto jest uprawniony do wystąpienia z powództwem?
Prawo żądania stwierdzenia niegodności przysługuje każdemu, kto posiada w tym interes prawny (art. 929 KC). Przepisy nie zawężają tego uprawnienia do określonej kategorii osób, dlatego z powództwem mogą wystąpić m.in.:
- osoby, które wejdą do dziedziczenia w miejsce wyłączonego spadkobiercy,
- osoby bliskie spadkodawcy, dla których udział w spadku osoby działającej przeciwko zmarłemu stanowi naruszenie pamięci o nim,
- prokurator, na podstawie art. 7 Kodeksu postępowania cywilnego.
Zgodnie z art. 929 KC pozew może zostać wniesiony w terminie jednego roku od chwili, w której zainteresowany dowiedział się o przyczynie uzasadniającej niegodność, nie później jednak niż w ciągu trzech lat od otwarcia spadku. Po jego upływie powództwo staje się niedopuszczalne.
Jakie są skutki niegodności dziedziczenia?
Podstawowym skutkiem jest traktowanie osoby uznanej za niegodną tak, jakby nie dożyła chwili otwarcia spadku (art. 928 §2 KC). Pociąga to za sobą konsekwencje zarówno w odniesieniu do dziedziczenia ustawowego, jak i testamentowego.
- Dziedziczenie ustawowe – udział niegodnego przechodzi na osoby powołane w dalszej kolejności;
- Dziedziczenie testamentowe – spadkobierca uznany za niegodnego zostaje wyłączony, a jego miejsce mogą zająć inni wskazani w testamencie, bądź udział ulega przyrostowi zgodnie z art. 965 KC. Możliwe jest również tzw. podstawienie określone w art. 963 KC. Jeżeli niegodnym okaże się jedyny spadkobierca testamentowy, do dziedziczenia dochodzi ustawowo.
- Zapis i zachowek – zapisobierca uznany za niegodnego traktowany jest jak osoba, której roszczenie nigdy nie powstało; podobnie osoba uprawniona do zachowku traci to uprawnienie.
Jakie są przesłanki niegodności? [Radca prawny w Koszalinie]
Art. 928 §1 KC zawiera zamknięty katalog przyczyn, które mogą prowadzić do orzeczenia niegodności. Są to w szczególności:
- umyślne popełnienie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy,
- nakłonienie spadkodawcy podstępem lub groźbą do sporządzenia bądź odwołania testamentu albo uniemożliwienie dokonania takiej czynności,
- umyślne ukrycie lub zniszczenie testamentu, jego podrobienie, przerobienie albo świadome skorzystanie z dokumentu sfałszowanego,
- uporczywe uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego wobec spadkodawcy,
- uporczywe uchylanie się od sprawowania pieczy lub realizowania obowiązków rodzinnych wobec spadkodawcy.
Należy zwrócić uwagę, że katalog został poszerzony w wyniku nowelizacji z listopada 2023 r., kiedy to dodano dwie nowe przesłanki – uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego oraz obowiązku pieczy i wzajemnego szacunku.
Czy możliwe jest przebaczenie? [Kancelaria prawna Koszalin]
Zgodnie z art. 930 KC, jeżeli spadkodawca przebaczył spadkobiercy, ten nie może zostać uznany za niegodnego. Do skutecznego przebaczenia wystarczy, aby zmarły działał z dostatecznym rozeznaniem, nie jest natomiast wymagana pełna zdolność do czynności prawnych. Przebaczenie może być wyrażone w dowolnej formie – także dorozumianej, o ile z zachowania spadkodawcy jednoznacznie wynika chęć wybaczenia i pominięcia nagannego czynu.
Uznanie za niegodnego wiąże się zatem z procesem sądowym, w trakcie którego należy wykazać przesłankę niegodności dziedziczenia. Osoba, wobec której powództwo skierowano ma natomiast możliwość obrony i wykazania, że przesłanka wymieniona w art. 928 KC nie została spełniona, bądź spadkodawca za swojego życia przebaczył mu czyny, których ten się dopuścił.
